Ειδικά διατροφικά συμπληρώματα για τη ρύθμιση του σακχαρώδους διαβήτη
Ο όρος διατροφοφάρμακα (ή τροφοφάρμακα ή φαρμακοτρόφιμα) αποτελεί την απόδοση στα Ελληνικά του όρου “nutraceuticals” που προέρχεται από τον συνδυασμό των λέξεων “nutrition” (διατροφή) και “pharmaceutical” (φαρμακευτικός) και πρωτοεμφανίστηκε από τον Stephen De Felice, το 1989. Τα τελευταία χρόνια, εταιρείες βιοτεχνολογίας έχουν αναπτύξει την έρευνα και την παρασκευή τέτοιων στοιχείων. Αν και για πολλά από τα γνωστά «διατροφοφάρμακα» έχουν υπάρξει μελέτες, που αποδεικνύουν τη θετική τους δράση, εντούτοις χρειάζεται ακόμη επιπρόσθετη επιστημονική έρευνα για να αποδειχθούν και να αναδειχθούν οι ευεργετικές τους δράσεις ταυτόχρονα με τις τυχόν ανεπιθύμητες ενέργειές τους. Ο όρος «διατροφοφάρμακα» περιγράφει τα συστατικά εκείνα της διατροφής μας, που είναι είτε τρόφιμα είτε μέρη τροφίμων και παρέχουν φαρμακευτικά οφέλη ή προάγουν την υγεία, συμπεριλαμβανομένων της πρόληψης ή/και της θεραπείας κάποιων ασθενειών. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι τα διατροφοφάρμακα ή αλλιώς τα “nutraceuticals” είναι προϊόντα που απομονώνονται από τρόφιμα και πωλούνται σε φαρμακευτική μορφή, συχνά μη συσχετιζόμενη με τρόφιμο. Θεωρείται ότι τα συγκεκριμένα προϊόντα βοηθούν τη φυσιολογική λειτουργία του ανθρώπινου οργανισμού και μπορεί να συμβάλλουν στη μείωση της πιθανότητας εκδήλωσης χρόνιων παθήσεων (Εικόνα 1). Τα “nutraceuticals” είναι προϊόντα που προέρχονται από τα τρόφιμα, τα οποία έχουν ουσιαστικά φυσιολογικές επιδράσεις και πωλούνται σε μια ιατρική φόρμουλα. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) η κατηγοριοποίηση μιας ουσίας γίνεται με βάση τις επιπτώσεις της στον οργανισμό. Εάν η ουσία συμβάλλει μόνο στη διατήρηση υγιών ιστών και οργάνων, τότε μπορεί να θεωρηθεί ότι είναι ένα συστατικό των τροφίμων. Εάν μπορεί να αποδειχθεί ότι τροποποιεί επιδράσεις στις φυσιολογικές λειτουργίες του σώματος και πωλείται ως θεραπευτική αγωγή μιας ιατρικής κατάστασης, τότε θα πρέπει να θεωρείται φάρμακο. Ta “nutraceuticals” έχουν στοιχεία και των δύο, και των τροφίμων και των φαρμάκων. Επί του παρόντος, υπάρχουν ρυθμιστικές κατευθυντήριες οδηγίες της ΕΕ που καλύπτουν τους ακόλουθους τομείς:
- Τα τρόφιμα (Κανονισμός ΕΚ 172/2002)
- Τα φάρμακα (Οδηγία 2001/83/ED) και
- Τα τρόφιμα για ειδική διατροφή (PARNUTS) (Οδηγία 89/398/EEC)
χωρίς όμως τα διατροφοφάρμακα να καλύπτονται πλήρως από κανένα από αυτές. Τα «διατροφοφάρμακα» συχνά συγχέονται με τα λειτουργικά τρόφιμα, που αναπτύσσονται τις τελευταίες δεκαετίες παγκοσμίως, χωρίς όμως να πρόκειται για την ίδια κατηγορία. Τα λειτουργικά τρόφιμα (functional foods) είναι, σύμφωνα με τον ορισμό που δίνεται σε χώρες, όπως ο Καναδάς «τρόφιμα όμοια σε εμφάνιση με τα συμβατικά τρόφιμα που καταναλώνονται στο πλαίσιο μιας συνήθους δίαιτας και περιέχουν ένα νόμιμο συστατικό, το οποίο παρέχει κάποιο συγκεκριμένο ιατρικό ή φυσιολογικό όφελος, άλλο από τα καθαρά διατροφικά οφέλη». Τα «διατροφοφάρμακα» (nutraceuticals) είναι «προϊόντα που έχουν παραχθεί από τρόφιμα, αλλά πωλούνται σε μορφή χαπιών, σκόνης, ποτού ή άλλων φαρμακοτεχνικών μορφών, όχι γενικά συσχετιζόμενων με τα τρόφιμα». Είναι σαφές λοιπόν ότι ένα λειτουργικό τρόφιμο είναι ένα ουσιώδες τρόφιμο, ενώ ένα «διατροφοφάρμακο» είναι μια απομονωμένη ή συμπυκνωμένη ουσία ή διατροφικό συστατικό. Τα «διατροφοφάρμακα» δεν είναι επίσης απλά διατροφικά συμπληρώματα, αφού δε συμπληρώνουν μόνο τη διατροφή, αλλά στοχεύουν επίσης στην πρόληψη ή/και στη θεραπεία κάποιας ασθένειας ή/και διαταραχής και χρησιμοποιούνται είτε ως συμβατικά τρόφιμα είτε ως μεμονωμένα συστατικά του γεύματος ή της διατροφής.
Εικόνα 1. Εξήγηση της προέλευσης του όρου «διατροφοφάρμακα».
Τα διατροφοφάρμακα είναι συστατικά της διατροφής που είναι είτε τρόφιμα ή συστατικά τροφίμων και έχουν φαρμακευτικές ιδιότητες. Χρησιμοποιούνται είτε για την πρόληψη είτε για τη θεραπεία ορισμένων παθήσεων. Δεν υποκαθιστούν τα αντιδιαβητικά φάρμακα αλλά συμπληρώνουν και βελτιστοποιούν τη θεραπεία αλλά και τη γενικότερη κατάσταση υγείας του ατόμου με σακχαρώδη διαβήτη πάντα με τη σύμφωνη γνώμη του θεράποντος ιατρού και ποτέ ανεξέλεγκτα.
Διατροφοφάρμακα: Πόσο ασφαλή είναι;
Ανάλογα με τα χαρακτηριστικά υγείας, με την παρουσίαση και με τη δόση, μια συγκεκριμένη ουσία μπορεί να καταταγεί είτε στα τρόφιμα είτε στα φάρμακα. Υπάρχει, επίσης, ένας μεγάλος αριθμός προϊόντων που βρίσκονται στη διαχωριστική γραμμή και τα οποία αποτελούν τα “nutraceuticals”, που κατηγοριοποιούνται σε ειδική κατηγορία. Ο τρόπος χρήσης, η αλληλεπίδραση με άλλα τρόφιμα ή φάρμακα που λαμβάνονται για πρόληψη ή θεραπεία κάποιας νόσου αλλά και η συχνότητα λήψης-δοσολογίας είναι στοιχεία που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη ώστε να αποφεύγουμε την αρνητική αλληλεπίδραση και την εμφάνιση αρνητικών συνεπειών από την κατανάλωσή τους. Θα πρέπει να αντιμετωπίζονται όχι απλά ως ένα φυσικό προϊόν που είναι πάντα ασφαλές, αλλά ως ένα διατροφικό στοιχείο το οποίο μπορεί να οδηγήσει σε μη ενδεδειγμένη χρήση, υπερβολική δοσολογία ή αλληλεπιδράσεις με άλλα φάρμακα. Για τον λόγο αυτόν πρέπει ο θεράπων ιατρός, αν γνωρίζει την κατανάλωσή τους, να ενημερώνει για τον κίνδυνο ανεπιθύμητων ενεργειών (Εικόνα 2).
Εικόνα 2. Θεραπευτικά πεδία χρήσης των διατροφοφαρμάκων.
Διατροφοφάρμακα και διαβήτης
Τα τελευταία χρόνια υπάρχει ένα αυξανόμενο ενδιαφέρον για φαρμακευτικά προϊόντα διατροφής που παρέχουν οφέλη για την υγεία και είναι εναλλακτική λύση για τη σύγχρονη Ιατρική. Συγκεκριμένα θρεπτικά συστατικά, όπως βότανα και συμπληρώματα διατροφής αποτελούν σημαντικά συστατικά των διατροφοφαρμάκων, που κατέχουν σημαντικό ρόλο στη διατήρηση της υγείας, δρουν ενάντια σε διάφορες νοσηρές καταστάσεις κι έτσι προωθούν και αυξάνουν την ποιότητα ζωής. Ο σακχαρώδης διαβήτης είναι ένα από αυτά τα νοσήματα. Υπάρχουν πολλές χημικές ουσίες που διατίθενται για τον έλεγχο και τη θεραπεία των ατόμων με διαβήτη. Εναλλακτική λύση σε αυτές τις συνθετικές ουσίες μπορεί να αποτελέσουν φυτά και θρεπτικά στοιχεία που παρέχουν μια πιθανή πηγή υπογλυκαιμικών φαρμάκων και χρησιμοποιούνται ευρέως για την πρόληψη του διαβήτη. Τα αποτελέσματα των εν λόγω φυτών μπορεί να σχετίζονται με την καθυστέρηση των διαβητικών επιπλοκών και να διορθώνουν τις μεταβολικές ανωμαλίες χρησιμοποιώντας ποικιλία μηχανισμών.
Κατηγορίες των διατροφοφαρμάκων και ο ρόλος τους στον διαβήτη
Τα διατροφοφάρμακα είναι συστατικά που χρησιμοποιούνται για την προώθηση της ευεξίας, την πρόληψη επιπλοκών και τον έλεγχο των συμπτωμάτων. Αυτά μπορούν να ομαδοποιηθούν στις ακόλουθες τρεις γενικές κατηγορίες:
- Θρεπτικά συστατικά: Ουσίες με τις καθιερωμένες διατροφικές λειτουργίες, όπως βιταμίνες, ανόργανα άλατα, αμινοξέα και λιπαρά οξέα
- Βότανα ή προϊόντα βοτάνων, όπως συμπυκνώματα και εκχυλίσματα
- Διατροφικοί παράγοντες, οι οποίοι προέρχονται από άλλες πηγές (π.χ. πυροσταφυλικό, χονδροϊτίνη, πρόδρομες ουσίες στεροειδών ορμονών) που εξυπηρετούν συγκεκριμένες λειτουργίες.
Διατροφοφάρμακα που σχετίζονται με τον διαβήτη είναι: τα ωμέγα 3, το συνένζυμο Q10, το σκόρδο, η κανέλα, η αλόη, βότανα και φυτά, όπως Azadirachta indica (Neem), Caesalpinia bonducella (fever nut), Eugenia jambolana (Jamun), Trigonella foenum-graecum (Fenugreek) και Linum usitatissimum (Flaxseeds). Για πολλά από τα εν λόγω διατροφοφάρμακα υπάρχει τεκμηριωμένη ένδειξη όσον αφορά στην κατανάλωσή τους, ενώ για πολλά άλλα υπάρχει ακόμη σκεπτικισμός και απλές ενδείξεις, που δεν αποτελούν αποδείξεις για την τεκμηρίωση οδηγιών σχετικά με τη χορήγησή τους στην πρόληψη και στη θεραπεία μεταβολικών νοσημάτων. Παρακάτω αναφέρονται κάποια από τα διατροφοφάρμακα και η χρήση τους.
Portulaca oleracea L.
Το Portulaca oleracea L. είναι ένα διαδεδομένο φαρμακευτικό φυτό που χρησιμοποιείται όχι μόνο ως βρώσιμο φυτό, αλλά και ως παραδοσιακό φάρμακο για την ανακούφιση ενός ευρέος φάσματος ασθενειών. Είναι ένα πολύ γνωστό φυτό στην παραδοσιακή Ιατρική. Αναφέρεται από τον Διοσκουρίδη (40-90 π.Χ.) με το όνομα «αντράκλα». Οι σπόροι Portulaca oleracea L. θα μπορούσαν να είναι αποτελεσματικοί και ασφαλείς ως ανοσοενισχυτική θεραπεία για διαβητικά άτομα τύπου 2. Tα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι σπόροι της Portulaca oleracea L. είχαν αξιοσημείωτες υπογλυκαιμικές, υπολιπιδαιμικές και μειωτικές αντοχές στην ινσουλίνη, ενδεχομένως λόγω της περιεκτικότητάς της σε πολυακόρεστα λιπαρά οξέα, φλαβονοειδή και πολυσακχαρίτες.
Morus alba
Το εκχύλισμα φύλλων λευκής μουριάς (extract of mulberry leaf), χάρη στην ουσία 1-δεοξυνοτζιριμυκίνη (DNJ), αναστέλλει την α-γλυκοσιδάση. Το ένζυμο αυτό είναι κατ’ εξοχήν υπεύθυνο για τον εντερικό μετασχηματισμό του αμύλου και των σακχάρων σε γλυκόζη. Σε αρκετά διατροφοφάρμακα βρίσκουμε μια πατενταρισμένη της μορφή, που περιέχει 5% 1-DNJ, ποσότητα περίπου 5 φορές υψηλότερη από άλλα εκχυλίσματα λευκής μουριάς. Η λήψη 1-δεοξυνοτζιριμυκίνη μπορεί να οδηγήσει σε μείωση μέχρι και 40% της απορρόφησης των υδατανθράκων, γεγονός που έχει ως αποτέλεσμα τις μειωμένες μεταγευματικές και ινσουλιναιμικές αιχμές. Μολονότι το Morus alba είναι γνωστό για τα αντιδιαβητικά του αποτελέσματα, μελέτες έχουν αποκαλύψει ότι, εκτός από τη μείωση των επιπέδων γλυκόζης στο αίμα, οι βιοδραστικές ενώσεις του έχουν τη δυνατότητα να αποδώσουν σημαντικά πλεονεκτήματα σε πρόσθετες μεταβολικές διεργασίες που εμπλέκονται σε υπερβάλλον βάρος και παχυσαρκία. Υπάρχουν πολλά οφέλη για την υγεία από τη διατήρηση των επιπέδων γλυκόζης και ινσουλίνης εντός υγιών ορίων. Ωστόσο, για να επιτευχθεί αυτό συχνά απαιτούνται μεγάλες αλλαγές στον τρόπο ζωής που μπορεί να είναι δύσκολο να διατηρηθούν. Τα συμπληρώματα διατροφής που περιέχουν τη συγκεκριμένη ουσία μπορεί να παρέχουν μια μικρή συνήθη αλλαγή πριν από το γεύμα για να βοηθήσουν να γίνουν αυτές οι αλλαγές ευκολότερες και διατηρήσιμες.
Άλφα-λιποϊκό οξύ
Το άλφα-λιποϊκό οξύ (ALA) είναι μια φυσική ένωση με αντιοξειδωτικές και προοξειδωτικές ιδιότητες που έχει επίδραση στη ρύθμιση της ευαισθησίας στην ινσουλίνη και στην έκκριση ινσουλίνης. Πολλές μελέτες έχουν δείξει τον ρόλο του στη ρύθμιση του μεταβολισμού της γλυκόζης, τονίζοντας τις επιδράσεις του στην ευαισθησία στην ινσουλίνη, στην έκκριση της ινσουλίνης, στη μείωση των επιπέδων των κυκλοφορούντων λιπιδίων. Το ALA συνταγογραφείται ευρέως σε ασθενείς με διαβητική πολυνευροπάθεια λόγω των θετικών του επιδράσεων στην αγωγιμότητα των νεύρων και στην ανακούφιση των συμπτωμάτων. Μελέτη από το «Λαϊκό» Νοσοκομείο πρότεινε ότι 600 mg/ημέρα α-λιποϊκού οξέος, σε ασθενείς με επώδυνη διαβητική νευροπάθεια έχει κλινική σημασία, σημαντικό αντίκτυπο στον έλεγχο της νευροπάθειας, στα τριγλυκερίδια νηστείας και στην ποιότητα ζωής. Η ουσία αυτή σε συνδυασμό με την L-καρνιτίνη είναι μια αποτελεσματική και ασφαλής θεραπεία στην επώδυνη περιφερική νευροπάθεια, ιδιαίτερα σε διαβητικούς ασθενείς.
Συμπεράσματα
Tα διατροφοφάρμακα ή φυτικά συμπληρώματα συνιστούν πλέον μια πολύ σημαντική και νέα θεραπευτική επιλογή για τα άτομα με διαβήτη, εντελώς διαφορετική από τα μεμονωμένα διατροφικά συμπληρώματα. Τα διατροφοφάρμακα ενδέχεται να είναι αποτελεσματικά στη θεραπεία του σακχαρώδους διαβήτη τύπου 2 (ΣΔτ2) εκτός από τα τυπικά φάρμακα για τον διαβήτη. Βελτιώνουν τη δυσλιπιδαιμία και την αντίσταση στην ινσουλίνη, ενώ μειώνουν το οξειδωτικό stress και τις φλεγμονώδεις διεργασίες, αποτρέποντας πιθανόν την ανάπτυξη μακροχρόνιων διαβητικών αγγειακών επιπλοκών, όπως καρδιαγγειακή νόσο, νευροπάθεια, νεφροπάθεια και αμφιβληστροειδοπάθεια, με ελάχιστες ανεπιθύμητες ενέργειες σε σύγκριση με την τρέχουσα τυπική θεραπεία διαβήτη. Στηρίζονται σε μελέτες και επιστημονικά αποδεδειγμένα στοιχεία που συσχετίζουν την κατανάλωσή τους με συγκεκριμένες παραμέτρους και επιπτώσεις στην υγεία των ατόμων με ΣΔ αλλά και τη μείωση εμφάνισης επιπτώσεων και επιπλοκών. Είναι σημαντικό βέβαια να είναι τιτλοποιημένα συμπληρώματα και να προέρχονται από έγκυρες εταιρείες του χώρου, που να διαθέτουν μελέτες με τη χρήση των συγκεκριμένων φαρμακευτικών προϊόντων και όχι μόνο των ενεργών ουσιών τους. Τα διατροφοφάρμακα δεν αντικαθιστούν τα αντιδιαβητικά φάρμακα αλλά συμπληρώνουν και βελτιστοποιούν τη θεραπεία αλλά και τη γενικότερη κατάσταση υγείας του ατόμου με ΣΔ.
Η θέση της Αμερικανικής Διαβητολοικής Εταιρείας για τη χρήση των μικροθρεπτικών συστατικών
Παρά την έλλειψη κλινικών δεδομένων για τα οφέλη των διαιτητικών συμπληρωμάτων, 59% των ατόμων με διαβήτη στις ΗΠΑ χρησιμοποιούν συμπληρώματα διατροφής. Σύμφωνα με τις συστάσεις της Αμερικανικής Διαβητολογικής Εταιρείας εάν δεν υπάρχει υποκείμενη ανεπάρκεια δεν υπάρχει όφελος από τη χρήση φυτικών ή άλλων συμπληρωμάτων υπό τη μορφή βιταμινών ή μετάλλων από τα άτομα με διαβήτη δεδομένου ότι αυτά δεν υπόκεινται στον ίδιο έλεγχο με τα φάρμακα και πωλούνται χωρίς ιατρική συνταγογράφηση. Χρήση αντιοξειδωτικών συμπληρωμάτων συστηματικά ως ρουτίνα, όπως βιταμίνης E και C δε συνιστάται λόγω της έλλειψης δεδομένων για την αποτελεσματικότητα και τη μακροχρόνια ασφάλεια αυτών των συστατικών. Επίσης, η ζημιά από τη χρήση β-καροτένης για την πρόληψη καρδιαγγειακών νοσημάτων ή καρκίνου υπερτερεί από τα οφέλη. Η β-καροτένη έχει συσχετιστεί με καρκίνο πνευμόνων και αύξηση της καρδιαγγειακής θνητότητας. Yπάρχει μεγάλη έρευνα για τη βιταμίνη D με αντιφατικά αποτελέσματα. Παρά, ωστόσο, τις όποιες θετικές μελέτες για οφέλη της βιταμίνης D, επί του παρόντος δε συνιστάται η γενικευμένη χορήγησή της εάν δεν υπάρχει ανεπάρκεια ή έλλειψη. Θα πρέπει να υπάρχει πάντα η σύμφωνη γνώμη του θεράποντος ιατρού. Πρωτίστως συνιστάται η υιοθέτηση υγιεινού τρόπου ζωής και διατροφής. Απαιτείται περαιτέρω έρευνα για το πότε, σε ποιες περιπτώσεις και σε ποιες δόσεις θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί η βιταμίνη D. Δεν υπάρχουν επίσης επαρκή δεδομένα τα οποία να υποστηρίζουν τη συστηματική χρήση φυτικών συμπληρωμάτων και μικροθρεπτικών συστατικών, όπως κανέλλας, κουρκουμίνης, αλόης βέρα ή χρωμίου για τη βελτίωση της γλυκαιμίας σε άτομα με σακχαρώδη διαβήτη τύπου 1 ή 2. Η χρήση μετφορμίνης σχετίζεται με έλλειψη βιταμίνης B12, για τον λόγο αυτόν συνιστάται ο περιοδικός έλεγχος των επιπέδων της βιταμίνης B12 στα άτομα τα οποία λαμβάνουν μετφορμίνη, ιδιαίτερα σε αυτά με αναιμία ή περιφερική νευροπάθεια. Οι συστάσεις αναφέρουν ότι δεν υπάρχει ανάγκη για τη συστηματική λήψη συμπληρωμάτων (βιταμινών και ιχνοστοιχείων) από όλα τα άτομα με ΣΔ. Παρόλα αυτά, η ανάγκη λήψης των ειδικών διατροφαρμάκων, που λειτουργούν τόσο σε επίπεδο πρόληψης όσο και θεραπείας κρίνεται κατά περίπτωση από τον επαγγελματία υγείας (γιατρό, διαιτολόγο) και χωρίς να αποτελεί πανάκεια, μπορεί να συμβάλλει στην καλύτερη γλυκαιμική ρύθμιση και τη μείωση νοσηροτήτων, π.χ. νευροπάθεια.
Βιβλιογραφία
1. Le Y, Wang B, Xue M. Nutraceuticals use and type 2 diabetes mellitus. Curr Opin Pharmacol 2022, 62:168-176.
2. Matthews JJ, Dolan E, Swinton PA, Santos L, Artioli GG, Turner MD et al. Effect of carnosine or β-alanine supplementation on markers of glycemic control and insulin resistance in humans and animals: A systematic review and meta-analysis. Adv Nutr 2021, 12:2216–2231
3. Morales Ramos JG, Esteves Pairazamán AT, Mocarro Willis MES, Collantes Santisteban S, Caldas Herrera E. Medicinal properties of Morus alba for the control of type 2 diabetes mellitus: A systematic review. F1000Res 2021, 10:1022.
4. Rahimlou M, Asadi M, Jahromi NB, Mansoori A. Alpha-lipoic acid (ALA) supplementation effect on glycemic and inflammatory biomarkers: A systematic review and meta-analysis. Clin Nutr ESPEN 2019, 32:16–28.
5. Tang C, Bao T, Zhang Q, Qi H, Huang Y, Zhang B et al. Clinical potential and mechanistic insights of mulberry (Morus alba L.) leaves in managing type 2 diabetes mellitus: Focusing on gut microbiota, inflammation, and metabolism. J Ethnopharmacol 2023, 306:116143.
6. Das L, Bhaumik E, Raychaudhuri U, Chakraborty R. Role of nutraceuticals in human health. J Food Sci Technol 2012, 49:173–183.
7. American Diabetes Association Professional Practice Committee. 5. Facilitating positive health behaviors and well-being to improve health outcomes: Standards of care in diabetes – 2025. Diabetes Care 2025, 48(Suppl 1):S86–S127.
