Η γλυκόζη του αίματος είναι μια συνεχής μεταβλητή, ενώ τα διαχωριστικά όρια για τον ορισμό των παθολογικών τιμών γλυκόζης καθορίζονται με βάση επιδημιολογικά δεδομένα και κλινικές παρατηρήσεις. Η Αμερικανική Διαβητολογική Εταιρεία (ADA) θέσπισε κριτήρια για τη διάγνωση του σακχαρώδους διαβήτη (ΣΔ) το 1997, με επικαιροποίηση το 2003 και το 2010, τα οποία έγιναν δεκτά και από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ) και την Ευρωπαϊκή Διαβητολογική Εταιρεία (EASD).

Στα πλέον τελευταία κριτήρια (Πίνακας 1), η διάγνωση του διαβήτη βασίζεται σε μία από τις τέσσερις διαταραχές:

• Αυξημένη γλυκόζη πλάσματος νηστείας
• Παθολογική δοκιμασία ανοχής στη γλυκόζη (OGTT)
• Τυχαίες αυξημένες τιμές γλυκόζης με συμπτώματα συμβατά με διαβήτη και
• Αυξημένη τιμή γλυκιωμένης (γλυκοζυλιωμένης) αιμοσφαιρίνης (HbA1c).

Μεταξύ των τιμών της γλυκόζης αίματος που οριοθετούν τη φυσιολογική ανοχή στη γλυκόζη και τον ΣΔ, παραμένει μια περιοχή τιμών γλυκόζης που χαρακτηρίζει ενδιάμεσες καταστάσεις, οι οποίες δε θεωρούνται «νόσος», συνδυάζονται όμως με αυξημένο κίνδυνο εξέλιξης προς ΣΔ, πιθανόν και εμφάνισης καρδιοαγγειακών βλαβών. Με βάση την τιμή γλυκόζης πλάσματος νηστείας προσδιορίζεται η ενδιάμεση κατάσταση της διαταραγμένης γλυκόζης νηστείας (impaired fasting glucose, IFG), ενώ με βάση την τιμή γλυκόζης πλάσματος 2 ωρών κατά την OGTT, προσδιορίζεται η ενδιάμεση κατάσταση της διαταραγμένης ανοχής στη γλυκόζη (impaired glucose tolerance, IGT) (Πίνακας 2). Οι δύο αυτές κατηγορίες (IFG και IGT) χαρακτηρίζονται ως «προδιαβήτης» -καταδεικνύοντας τον αυξημένο κίνδυνο των εν λόγω ατόμων να αναπτύξουν ΣΔ στο μέλλον- ή ως «διαταραγμένη ομοιοστασία της γλυκόζης» και μπορεί να συνυπάρχουν στο ίδιο άτομο.

Ο όρος «προδιαβήτης» είναι ίσως άστοχος και παραπλανητικός, γιατί υπονοεί ότι τα άτομα αυτά βρίσκονται σε ένα πρόδρομο στάδιο πριν από την ανάπτυξη του διαβήτη.

Δεν είναι βέβαιο όμως ότι όλα τα άτομα με IFG/IGT θα αναπτύξουν ΣΔ στο μέλλον. Ο κίνδυνος εμφάνισης ΣΔ για τα εν λόγω άτομα θεωρείται περίπου ισοδύναμος (με μικρή υπεροχή της IGT) και υπολογίζεται περίπου σε 25-30% στα επόμενα 3-5 έτη. Ο κίνδυνος γι’ αυτούς που έχουν και τις δύο καταστάσεις -τόσο IFG όσο και IGT- θεωρείται περισσότερο αυξημένος (περίπου 50% σε 5 έτη).

Τα άτομα με επιπρόσθετους παράγοντες κινδύνου για ανάπτυξη ΣΔ -όπως παχυσαρκία και οικογενειακό ιστορικό ΣΔ- έχουν μεγαλύτερο κίνδυνο.

Γενικά πάντως, όσο μεγαλύτερες είναι οι τιμές σακχάρου προς τα ανώτερα όρια της κλίμακας (δηλαδή όσο πιο κοντά στα 126 mg/dL είναι η τιμή γλυκόζης νηστείας για τους έχοντες IFG και όσο πιο κοντά στα 200 mg/dL στη 2ωρη φόρτιση κατά την OGTT, για τους έχοντες IGT), τόσο μεγαλύτερος ο κίνδυνος ανάπτυξης ΣΔ στο μέλλον.

Οι συγκεκριμένες καταστάσεις συσχετίζονται γενικά με παχυσαρκία (ιδίως κοιλιακή παχυσαρκία), δυσλιπιδαιμία (με υψηλά τριγλυκερίδια και χαμηλή HDL-χοληστερόλη) και υπέρταση.

Επιπρόσθετα, οι εν λόγω καταστάσεις του προδιαβήτη (IFG και IGT) σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο ανάπτυξης καρδιαγγειακών επιπλοκών στο μέλλον, σε σχέση με τη φυσιολογική ανοχή στη γλυκόζη.

Τα τελευταία χρόνια αρκετές μελέτες στη βιβλιογραφία έχουν καταδείξει ότι ο ΣΔ τύπου 2 (ΣΔ2) μπορεί να προληφθεί -ή αν μη τι άλλο να επιβραδυνθεί η ανάπτυξή του- στα άτομα με προδιαβήτη, με εφαρμογή μέτρων υγιεινοδιαιτητικής παρέμβασης, και αλλαγής του τρόπου ζωής.

Ως πλέον σημαντικές θεωρούνται η φινλανδική μελέτη Diabetes Prevention Study (DPS) και η αμερικανική μελέτη Diabetes Prevention Program (DPP).

Οι κύριοι στόχοι ενός τέτοιου προγράμματος περιλαμβάνουν:

• Μείωση σωματικού βάρους κατά τουλάχιστον 5%

• Σωματική δραστηριότητα που περιλαμβάνει τουλάχιστον 30 min μέτριας έντασης άσκηση ημερησίως (όπως το περπάτημα), τουλάχιστον 5 φορές την εβδομάδα
• Μείωση του ολικού λίπους σε <30% της ημερήσιας ενεργειακής πρόσληψης
• Μείωση του κορεσμένου λίπους, περιλαμβανομένων των trans λιπαρών οξέων σε <10% της ημερήσιας ενεργειακής πρόσληψης
• Αύξηση της πρόσληψης φυτικών ινών (τουλάχιστον 25-35 g ημερησίως).

Τα σχετικά προγράμματα πρόληψης καλό είναι να σχεδιάζονται και να πραγματοποιούνται στο πλαίσιο της πρωτοβάθμιας περίθαλψης. Μπορούν να γίνονται είτε ατομικά είτε σε ομάδες έως 12 ατόμων. Ιδανικά, οι εκπαιδευτές πρέπει να είναι άτομα με ειδική εκπαίδευση στην πρόληψη του ΣΔ2 (diabetes educators), εξειδίκευση όμως διαθέσιμη σε πολύ λίγες χώρες (π.χ. Μ. Βρετανία, Δανία, Ολλανδία). Όταν δεν υπάρχει διαθέσιμο αυτό το εξειδικευμένο προσωπικό, τον ρόλο του εκπαιδευτή μπορούν να αναλάβουν διαιτολόγοι -κατά προτίμηση με κάποια εξειδίκευση στον διαβήτη- ή νοσηλευτικό προσωπικό με πείρα στον διαβήτη.

Ιδιαίτερα σημαντική συνιστώσα των προγραμμάτων πρόληψης πρέπει να είναι η προσπάθεια για αλλαγή της συμπεριφοράς των ατόμων προκειμένου να αυξηθεί η πιθανότητα υιοθέτησης των παραπάνω συστάσεων. Στην κατεύθυνση αυτή μπορεί να υπάρξει ρόλος για ψυχολόγους, με εξειδίκευση σε αυτόν τον ρόλο.

Στην Ελλάδα υπάρχουν λίγα δεδομένα σχετικά με την πρόληψη του ΣΔ2 από τη μελέτη Diabetes in Europe – Prevention using Lifestyle, Physical Activity and Nutritional Intervention (DE-PLAN study). Βασικός σκοπός της μελέτης αυτής ήταν να εξεταστεί κατά πόσον είναι εφικτή η εφαρμογή ενός προγράμματος πρόληψης του ΣΔ2 στην κοινότητα, χωρίς την εντατικοποιημένη παρακολούθηση και τις «τεχνητές» συνθήκες που επικρατούν σε μια ακαδημαϊκή κλινική μελέτη. Η Ελλάδα συμμετείχε με 191 άτομα υψηλού κινδύνου από διάφορες περιοχές της Αττικής, που παρακολούθησαν ένα πρόγραμμα υγιεινοδιαιτητικής παρέμβασης, είτε στην κοινότητά τους είτε στον τόπο εργασίας τους, για ένα έτος. Στο τέλος της μελέτης, το ποσοστό των ατόμων με φυσιολογική ανοχή στη γλυκόζη αυξήθηκε από 32% σε 40,8%, ενώ εκείνων με προδιαβήτη (IFG ή IGT) μειώθηκε από 68% σε 53,6%.

Να σημειωθεί επίσης ότι αρκετά φάρμακα έχουν δοκιμαστεί σε καλά σχεδιασμένες, διπλά-τυφλές, τυχαιοποιημένες και ελεγχόμενες με εικονικό φάρμακο μελέτες για την πρόληψη του ΣΔ2, αλλά κανένα δεν έχει εγκριθεί για χρήση στην πρόληψη του ΣΔ.

Συμπερασματικά λοιπόν, ο προδιαβήτης είναι μια ύπουλη και δυνητικά πολύ επικίνδυνη διαταραχή, που μπορεί να εξελιχθεί σε ανάπτυξη διαβήτη και πρόκληση επιπλοκών, μπορεί όμως κάλλιστα και να προληφθεί με σωστή εφαρμογή ενός υγιεινού τρόπου ζωής, με μείωση του σωματικού βάρους και αύξηση της σωματικής δραστηριότητας.