Απαραίτητοι εμβολιασμοί για τα άτομα με σακχαρώδη διαβήτη
Είναι γνωστό ότι τα άτομα με σακχαρώδη διαβήτη (ΣΔ) έχουν αυξημένη ευαισθησία στις λοιμώξεις και παρουσιάζουν αυξημένο κίνδυνο νοσηρότητας, επιπλοκών και απώλειας της ζωής. Αυτό έχει τεκμηριωθεί στα άτομα με ΣΔ τύπου 1 (ΣΔτ1) και ΣΔ τύπου 2 (ΣΔτ2), ιδίως με την πάροδο της ηλικίας και οφείλεται στη χρόνια υπεργλυκαιμία η οποία επηρεάζει τις ανοσολογικές λειτουργίες του οργανισμού, στις αγγειακές επιπλοκές και σε τυχόν συν-νοσηρότητες. Το δραστικότερο μέσο για την αντιμετώπιση των λοιμώξεων είναι η πρόληψή τους μέσω των εμβολιασμών, οι οποίοι συνιστούν ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα στην ιστορία της Ιατρικής. Οι εμβολιασμοί έχουν συμβάλει με ασφαλή και αποτελεσματικό τρόπο στην αποτροπή ασθενειών, αναπηριών και θανάτων. Τα άτομα με ΣΔ θεωρείται απαραίτητο να ακολουθούν το συνιστώμενο για τον γενικό πληθυσμό πρόγραμμα εμβολιασμών και επιπρόσθετα να εμβολιάζονται κατά των λοιμώξεων με αυξημένο κίνδυνο επιπλοκών για τις οποίες υπάρχουν αποτελεσματικά εμβόλια.
Α. Εμβολιασμοί στα παιδιά και στους εφήβους με σακχαρώδη διαβήτη (0-18 ετών)
Τα παιδιά και οι έφηβοι με ΣΔ πρέπει να ακολουθούν πιστά τους εμβολιασμούς που συνιστώνται από το Εθνικό
Πρόγραμμα Εμβολιασμών (ΕΠΕ). Παρότι δεν υπάρχουν επαρκή επιστημονικά δεδομένα για ιδιαίτερους κινδύνους των παιδιών με ΣΔ από τις λοιμώξεις, τα δεδομένα από τους ενήλικες με ΣΔ καθιστούν τους εμβολιασμούς απαραίτητους για έναν επιπρόσθετο λόγο. Στη χώρα μας, η πλειοψηφία των παιδιών έχουν τακτική παιδιατρική παρακολούθηση και εμβολιάζονται σύμφωνα με τις συστάσεις του ΕΠΕ για τα παιδιά και τους εφήβους, ανάλογα με την ηλικία τους. Εντούτοις, αρκετές φορές
παρατηρούνται ελλιπείς εμβολιασμοί ή καθυστερήσεις των αναμνηστικών δόσεων. Για τον λόγο αυτόν είναι χρήσιμος ο έλεγχος του βιβλιαρίου εμβολιασμών και η άμεση αναπλήρωση των εμβολίων ή των δόσεων που έχουν παραλειφθεί. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό κατά την εφηβεία γιατί εξαιτίας σπανιότερης παιδιατρικής παρακολούθησης στις εν λόγω ηλικίες, δεν είναι σπάνιο να έχουν «ξεχαστεί» σημαντικά εμβόλια. Τα εμβόλια αυτά είναι το τετραδύναμο συζευγμένο εμβόλιο έναντι του μηνιγγιτιδόκοκκου (οροομάδων Α, C, W135, Y), το εμβόλιο του ιού των ανθρωπίνων θηλωμάτων (HPV) και η επαναληπτική δόση του εμβολίου τετάνου, διφθερίτιδας, ακυτταρικού κοκκύτη για άτομα ≥7 ετών (Tdap). Για τα παιδιά και τους εφήβους με ΣΔ το ελληνικό ΕΠΕ του 2023, καθώς και τα προγράμματα εμβολιασμών άλλων χωρών, συνιστούν δύο επιπλέον εμβολιασμούς:
- Εμβόλιο γρίπης: Συνιστάται μία δόση κάθε χρόνο, μετά την ηλικία των 6 μηνών. Τα παιδιά ηλικίας <9 ετών, τα οποία εμβολιάζονται για πρώτη φορά ή που στο παρελθόν είχαν λάβει μόνο μία δόση εμβολίου γρίπης χρειάζονται δύο δόσεις, με μεσοδιάστημα τουλάχιστον 28 ημερών.
- 23-δύναμο πολυσακχαριδικό εμβόλιο πνευμονιόκοκκου (PPSV23): Συνιστάται η χορήγησή του σε ηλικία ≥2 ετών. Σημειώνεται ότι σύμφωνα με το ΕΠΕ όλα τα παιδιά εμβολιάζονται με το 13-δύναμο συζευγμένο εμβόλιο πνευμονιόκοκκου (PCV13) από τη βρεφική ηλικία, με 4 συνολικά δόσεις. Η επιπλέον χορήγηση του PPSV23 στα παιδιά με ΣΔ αυξάνει την προστασία από τις πνευμονιοκοκκικές λοιμώξεις. Το συγκεκριμένο εμβόλιο συνιστάται να χορηγείται 2 μήνες τουλάχιστον μετά την τελευταία δόση του PCV13. Επιπρόσθετα, συνιστάται μία αναμνηστική δόση PPSV23 5 χρόνια μετά την πρώτη δόση.
Β. Εμβολιασμοί ενηλίκων με σακχαρώδη διαβήτη (18 ετών και άνω)
Οι ενήλικοι με ΣΔ συμπεριλαμβάνονται στις ευπαθείς ομάδες του πληθυσμού και το ΕΠΕ ενηλίκων 2023 περιέχει ειδικές συστάσεις για τον εμβολιασμό των ατόμων με ΣΔ. Η χορήγηση των συνιστώμενων εμβολίων έχει βρεθεί ότι προφυλάσσει σημαντικά από συγκεκριμένες λοιμώξεις, επιπλοκές, νοσηλείες και απώλειες ζωής.
Εμβόλιο γρίπης
Έχει διαπιστωθεί ότι τα άτομα με ΣΔ παρουσιάζουν αυ-
ξημένο κίνδυνο νοσηλειών από γρίπη, επιπλοκών, όπως η πνευμονία και εισαγωγών σε μονάδες εντατικής θεραπείας (ΜΕΘ). Ο ετήσιος αντιγριπικός εμβολιασμός μειώνει σημαντικά τους κινδύνους νόσησης και νοσηλειών λόγω γρίπης στα άτομα με ΣΔ. Επίσης, ο εμβολιασμός μειώνει τη νοσηρότητα και τη θνητότητα στα άτομα που συνυπάρχει καρδιαγγειακή νόσος.
- Συνιστάται κάθε χρόνο μία δόση του τετραδύναμου επικαιροποιημένου αντιγριπικού εμβολίου σε όλα τα άτομα με ΣΔ, ανεξαρτήτως ηλικίας.
Εμβόλιο κατά του πνευμονιόκοκκου
Ο πνευμονιόκοκκος είναι ένα μικρόβιο (βακτήριο) που προκαλεί σοβαρή νοσηρότητα και αυξημένη θνητότητα, ιδιαίτερα κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής και μετά την ηλικία των 65 ετών. Η πνευμονιοκοκκική νόσος περιλαμβάνει τη διεισδυτική νόσο με πολύ σοβαρές εκδηλώσεις που απαιτούν νοσηλεία, όπως βακτηριαιμία με ή χωρίς πνευμονία και μηνιγγίτιδα, και τη μη διεισδυτική νόσο η οποία περιλαμβάνει εξωνοσοκομειακές εκδηλώσεις, όπως πνευμονία. Τα άτομα με ΣΔ έχει διαπιστωθεί ότι έχουν σημαντικά αυξημένο κίνδυνο να νοσήσουν από τη σοβαρή διεισδυτική νόσο και από πνευμονία οφειλόμενη στον πνευμονιόκοκκο. Τα μέχρι τώρα διαθέσιμα εμβόλια κατά του πνευμονιόκοκκου έχουν μειώσει σημαντικά τη νοσηρότητα και τις επικίνδυνες εκδηλώσεις της πνευμονιοκοκκικής νόσου, παρότι απέχουν από την προσδοκώμενη ριζική πρόληψη της νόσου. Αυτό συμβαίνει γιατί ο πνευμονιόκοκκος περιλαμβάνει περί τις 100 μορφές, τους λεγόμενους οροτύπους, οι οποίοι συμπεριφέρονται ως ξεχωριστά μικρόβια, με διαφορετική μάλιστα βαρύτητα και αντοχή
στα αντιβιοτικά. Ευτυχώς, όμως, το 80-90% των περιπτώσεων σοβαρής πνευμονιοκοκκικής νόσου οφείλονται σε περίπου 23 οροτύπους, οι περισσότεροι από τους οποίους περιλαμβάνονται στα εμβόλια που κυκλοφορούν. Τα διαθέσιμα εμβόλια κατά του πνευμονιόκοκκου είναι δύο κατηγοριών: 1. Το 23-δύναμο πολυσακχαριδικό εμβόλιο (PPSV23), το οποίο προφυλάσσει από 23 οροτύπους του πνευμονιόκοκκου, είναι αποτελεσματικό μετά την ηλικία των 2 ετών και απαιτεί επαναληπτικές δόσεις. 2. Τα συζευγμένα πνευμονιοκοκκικά εμβόλια. Στην κατηγορία αυτή ανήκουν το 13-δύναμο συζευγμένο εμβόλιο (PCV13), το οποίο είναι αποτελεσματικό για τον εμβολιασμό βρεφών και νηπίων και το νέο 20-δύναμο συζευγμένο εμβόλιο (PCV20) που προφυλάσσει από 20 οροτύπους και εγκρίθηκε πρόσφατα για τον εμβολιασμό των ενηλίκων. Η μέχρι πρόσφατα πρακτική για τα άτομα με ΣΔ ηλικίας >18 ετών που δεν είχαν εμβολιαστεί στο παρελθόν, περιλάμβανε τη χορήγηση αρχικά του 13-δύναμου συζευγμένου εμβολίου (PCV13) και μετά από τουλάχιστον ένα έτος του 23-δύναμου πολυσακχαριδικού εμβολίου (PPSV23). Πρόσφατα κυκλοφόρησε το νέο 20-δύναμο συζευγμένο εμβόλιο κατά του πνευμονιόκοκκου, το οποίο περιλαμβάνεται στις συστάσεις του ΕΠΕ του 2023 για τον εμβολιασμό των ενηλίκων με ΣΔ. Από τις μελέτες του εμβολίου αυτού διαπιστώθηκε ότι είναι αποτελεσματικό, ασφαλές, προφυλάσσει από 20 οροτύπους του πνευμονιόκοκκου και απλοποιεί το σχήμα εμβολιασμού.
- Στα άτομα με ΣΔ ηλικίας 18-64 ετών πρέπει να χορηγείται μία δόση του 20-δύναμου συζευγμένου πνευμονιοκοκκικού εμβολίου PCV20. Μετά τον εμβολιασμό με PCV20 δε συνιστάται να ακολουθήσει η χορήγηση του πολυσακχαριδικού εμβολίου PPSV23. Για τα άτομα με ΣΔ που έχουν λάβει μία δόση των εμβολίων PCV13 ή PPSV23 συνιστάται μία δόση του 20-δύναμου συζευγμένου πνευμονιοκοκκικού εμβολίου PCV20 ένα έτος αργότερα.
- Για όλα τα άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω, περιλαμβανομένων των ατόμων με ΣΔ, συνιστάται η χορήγηση μίας δόσης του 20-δύναμου συζευγμένου πνευμονιοκοκκικού εμβολίου PCV20. Μετά τον εμβολιασμό με PCV20 δε συνιστάται να ακολουθήσει η χορήγηση PPSV23. Για τα άτομα που έχουν λάβει μόνο μία δόση PCV13 ή PPSV23 συνιστάται η χορήγηση μίας δόσης PCV20 τουλάχιστον ένα έτος μετά, για να ολοκληρώσουν τον εμβολιασμό τους κατά του πνευμονιόκοκκου. Σε άτομα που έχουν λάβει αφενός το PCV13 και αφετέρου το PPSV23 δε συνιστάται να ακολουθήσει η χορήγηση του PCV20.
Εμβολιασμοί για προστασία από την COVID-19
Στη διάρκεια της πανδημίας COVID-19 διαπιστώθηκε ότι ο ΣΔ αποτελεί ανεξάρτητο παράγοντα κινδύνου για σοβαρή νόσο. Τα άτομα με ΣΔ έχουν αυξημένο κίνδυνο επιπλοκών, νοσηλειών σε ΜΕΘ και θανάτων. Οι εμβολιασμοί αποτέλεσαν το κύριο μέσο ύφεσης της πανδημίας και συνιστώνται από όλες τις επιστημονικές εταιρείες για τα άτομα με ΣΔ. Παρότι έχει υποχωρήσει η πανδημία COVID-19 εξακολουθούν να νοσηλεύονται στις ΜΕΘ ή να χάνουν τη ζωή τους ασθενείς με COVID-19, κυρίως μεγάλης ηλικίας ή/και με συν-νοσηρότητες.
- Σύμφωνα με τις ισχύουσες συστάσεις, στα άτομα με ΣΔ συνιστάται ο εμβολιασμός με τα εγκεκριμένα εμβόλια για την προστασία από την COVID-19.
- Στα άτομα με ΣΔ συνιστάται η χορήγηση αναμνηστικής δόσης με τα επικαιροποιημένα εμβόλια που περιλαμβάνουν την παραλλαγή Όμικρον (ΒΑ.1, ΒΑ.4/ ΒΑ.5), σε χρονικό διάστημα τουλάχιστον 3 μηνών μετά την τελευταία δόση του εμβολίου ή τη νόσηση από COVID-19.
- Τα άτομα με ΣΔ πρέπει να ακολουθούν τις επικαιροποιημένες, ανάλογα με τα επιδημιολογικά στοιχεία, συστάσεις της Εθνικής Επιτροπής Εμβολιασμών (ΕΕΕ).
Εμβολιασμός κατά του έρπητα ζωστήρα
Ο έρπητας ζωστήρας οφείλεται στον ιό της ανεμευλογιάςέρπητα ζωστήρα, ο οποίος κατά την πρωτοπαθή λοίμωξη προκαλεί την ανεμευλογιά, παραμένει σε λανθάνουσα κατάσταση στα νευρικά γάγγλια και όταν επανενεργοποιηθεί, προκαλεί τον έρπητα ζωστήρα. Σύμφωνα με επιδημιολογικά στοιχεία, το 99% των ενηλίκων 50 ετών και άνω είναι φορείς του ιού ο οποίος επανενεργοποιείται σε 1 στους 3 με την πάροδο της ηλικίας. Επιπρόσθετα, εκτός της ηλικίας, ο κίνδυνος εκδήλωσης έρπητα ζωστήρα αυξάνεται και από άλλους παράγοντες, ανάμεσα στους οποίους περιλαμβάνεται ο ΣΔ. Η οξεία εκδήλωση του έρπητα ζωστήρα περιλαμβάνει μονόπλευρο φυσαλιδώδες εξάνθημα, το οποίο συνοδεύ-
Είναι γνωστό ότι τα άτομα με σακχαρώδη διαβήτη (ΣΔ) έχουν αυξημένη ευαισθησία στις λοιμώξεις και παρουσιάζουν αυξημένο κίνδυνο νοσηρότητας και επιπλοκών, ιδίως με την πρόοδο της ηλικίας.
- Το δραστικότερο μέσο για την αντιμετώπιση των λοιμώξεων είναι η πρόληψή τους μέσω των εμβολιασμών.
- Τα άτομα με ΣΔ θεωρείται απαραίτητο να ακολουθούν το συνιστώμενο για τον γενικό πληθυσμό πρόγραμμα εμβολιασμών και επιπρόσθετα να εμβολιάζονται κατά των λοιμώξεων με αυξημένο κίνδυνο επιπλοκών για τις οποίες υπάρχουν αποτελεσματικά εμβόλια.
εται από πόνο που μπορεί να είναι ανυπόφορος. Η νόσος ενδέχεται να έχει σοβαρές και επίμονες επιπλοκές, με πιο συχνή τη μεθερπητική νευραλγία. Οι θεραπευτικές επιλογές είναι περιορισμένες και όχι ιδιαίτερα αποτελεσματικές. Η πρόληψη του έρπητα ζωστήρα με εμβολιασμό θεωρείται το πλέον αποτελεσματικό μέσο αντιμετώπισης της νόσου. Στη χώρα μας είναι διαθέσιμα δύο εμβόλια, το εμβόλιο με ζώντα εξασθενημένο ιό (ZVL) από το 2014 και το αδρανοποιημένο ανασυνδυασμένο εμβόλιο (RZV) από το 2022. Το εμβόλιο με ζώντα εξασθενημένο ιό προφυλάσσει από τον έρπητα ζωστήρα και τη μεθερπητική νευραλγία, αλλά η αποτελεσματικότητά του μειώνεται με την πάροδο της ηλικίας, ενώ αντενδείκνυται η χορήγησή του σε άτομα με ανοσοκαταστολή. Το αδρανοποιημένο ανασυνδυασμένο εμβόλιο έχει μεγάλη αποτελεσματικότητα έναντι του έρπητα ζωστήρα και της μεθερπητικής νευραλγίας στις ηλικίες 50 ετών και άνω και δεν αντενδείκνυται στα άτομα με ανοσοκαταστολή.
- Σύμφωνα με το ΕΠΕ του 2023 συνιστάται η χορήγηση μίας δόσης του εμβολίου με ζώντα εξασθενημένο ιό στον γενικό πληθυσμό, περιλαμβανομένων των ατόμων με ΣΔ, ηλικίας 60-75 ετών, ανεξάρτητα αν αναφέρεται προηγούμενη εκδήλωση έρπητα ζωστήρα.
- Η Αμερικανική Διαβητολογική Εταιρεία συστήνει τον εμβολιασμό των ατόμων με ΣΔ ηλικίας 50 ετών και άνω με δύο δόσεις του αδρανοποιημένου ανασυνδυασμένου εμβολίου, ακόμη και εάν έχουν λάβει προηγουμένως το εμβόλιο με ζώντα εξασθενημένο ιό.
- Το αδρανοποιημένο ανασυνδυασμένο εμβόλιο, σύμφωνα με το ΕΠΕ του 2023, δε συνιστάται προς το παρόν με συγκεκριμένο σκεπτικό για τον γενικό πληθυσμό, αλλά μόνο για τα άτομα με ανοσοκαταστολή. Με τα δεδομένα αυτά, το εμβόλιο δε συνταγογραφείται και δεν αποζημιώνεται προς το παρόν στα άτομα με ΣΔ.
Εμβολιασμός κατά της ηπατίτιδας Β
Οι ενήλικες με ΣΔ έχει διαπιστωθεί ότι διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο μόλυνσης με τον ιό της ηπατίτιδας Β. Ο εμβολιασμός έναντι της ηπατίτιδας Β περιλαμβάνεται στους βασικούς παιδιατρικούς εμβολιασμούς και ολοκληρώνεται κατά τη βρεφική ηλικία με 3 δόσεις.
- Το ΕΠΕ ενηλίκων του 2023 συνιστά τον εμβολιασμό έναντι της ηπατίτιδας Β όλων των επίνοσων ενηλίκων που δεν έχουν εμβολιαστεί στην παιδική ηλικία και ανήκουν σε ομάδες ατόμων με αυξημένο κίνδυνο, όπως τα άτομα με ΣΔ.
- Σε ανεμβολίαστους ή ατελώς εμβολιασμένους ενήλικες πρέπει να χορηγηθούν ή να έχουν χορηγηθεί συνολικά 3 δόσεις, σε χρόνους 0, 1 και 6 μήνες.
Εμβολιασμός κατά του τετάνου
Στα άτομα με ΣΔ έχει παρατηρηθεί αυξημένη συχνότητα τετάνου, ιδιαίτερα όταν συνυπάρχει έλκος διαβητικού ποδιού. Το αντιτετανικό εμβόλιο για ενήλικες διατίθεται σε συνδυασμό με τα εμβόλια κατά της διφθερίτιδας, του τετάνου ή/και της πολιομυελίτιδας (Tdap ή Tdap-IPV). Αυτό είναι ιδιαίτερα χρήσιμο για τα άτομα μεγάλης ηλικίας, επειδή ούτε ο εμβολιασμός ούτε η νόσηση εγκαθιστούν ισόβια ανοσία στον κοκκύτη.
- Σε ενήλικες που έχουν λάβει πλήρη εμβολιασμό έναντι του τετάνου κατά την παιδική ηλικία προτείνεται μία δόση του εμβολίου Tdap ή Tdap-IPV για ενήλικες, μεταξύ 18 και 25 ετών, και στη συνέχεια αναμνηστική δόση ανά δεκαετία.
- Οι ενήλικες με άγνωστο ή ελλιπή εμβολιασμό έναντι του τετάνου πρέπει να αρχίζουν ή να συμπληρώνουν το σχήμα εμβολιασμού. Στους ενήλικες που εμβολιάζονται για πρώτη φορά, θα πρέπει να χορηγούνται οι πρώτες δύο δόσεις Tdap ή Tdap-IPV, με μεσοδιάστημα τουλάχιστον 4 εβδομάδων και η τρίτη δόση 6-12 μήνες
μετά τη δεύτερη. Σε ατελώς εμβολιασμένους ενήλικες (λιγότερες από 3 δόσεις) θα πρέπει να συμπληρώνονται οι δόσεις που υπολείπονται.
Εμβολιασμός ιλαράς-ερυθράςπαρωτίτιδας (MMR) Τα άτομα που γεννήθηκαν πριν από το 1970 θεωρούνται άνοσα, δηλαδή προστατεύονται από αυτά τα νοσήματα λόγω νόσησης πριν από την εφαρμογή του εμβολιασμού. Αντίθετα, τα άτομα που έχουν γεννηθεί μετά το 1970, θα πρέπει να έχουν εμβολιαστεί με δύο δόσεις του εμβολίου.
- Οι ενήλικες που έχουν γεννηθεί μετά το 1970 και δεν έχουν εμβολιαστεί πρέπει να λαμβάνουν δύο δόσεις του εμβολίου MMR με μεσοδιάστημα τουλάχιστον 4 εβδομάδων μεταξύ των δόσεων.
- Οι ενήλικες που έχουν γεννηθεί μετά το 1970 και έχουν εμβολιαστεί μόνο με μία δόση του εμβολίου MMR πρέπει να λάβουν μια συμπληρωματική δόση.
- Εδικότερα για τις γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας, ανεξάρτητα από το έτος γέννησής τους, η ανοσία έναντι ερυθράς θα πρέπει να εκτιμάται με μέτρηση αντισωμάτων και εφόσον δεν υπάρχει τεκμηριωμένη ανοσία να εμβολιάζονται πριν από την εγκυμοσύνη.
Εμβολιασμός κατά της ανεμευλογιάς
Η ανεμευλογιά πριν από την καθιέρωση του εμβολιασμού των νηπίων στο ΕΠΕ ήταν μια σχεδόν υποχρεωτική νόσος της παιδικής ηλικίας. Ο εμβολιασμός άλλαξε τα επιδημιολογικά δεδομένα, με συνέπεια να υπάρχει κίνδυνος νόσησης των ενηλίκων.
- Όλοι οι ενήλικες που γεννήθηκαν μετά το 1990 και δεν έχουν αποδεδειγμένη ανοσία στην ανεμευλογιά (προηγηθείσα νόσηση ή εμβολιασμός), πρέπει να εμβολιάζονται με δύο δόσεις εμβολίου ανεμευλογιάς, με μεσοδιάστημα τουλάχιστον 4 εβδομάδων μεταξύ των δόσεων.
- Οι ενήλικες που έχουν γεννηθεί μετά το 1990 και έχουν εμβολιαστεί μόνο με μία δόση του εμβολίου ανεμευλογιάς πρέπει να λάβουν μία συμπληρωματική δόση.
- Οι γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας θα πρέπει να αποφύγουν την εγκυμοσύνη για ένα μήνα μετά τον εμβολιασμό.
Βιβλιογραφία
1. Υπουργείο Υγείας. Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών Παιδιών
και Εφήβων 2023. ΕΠΕ, Αθήνα, 2023.
2. Υπουργείο Υγείας. Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών Ενηλίκων
2023. ΕΠΕ, Αθήνα, 2023.
3. Υπουργείο Υγείας. Σύσταση Εθνικής Επιτροπής Εμβολιασμών
για τη χορήγηση αναμνηστικής δόσης με τα επικαιροποιημένα
διδύναμα εμβόλια έναντι του κορωνοϊού. ΕΕΕ, Αθήνα, 26.9.2022.
4. ElSayed NA, Aleppo G, Aroda VR, Bannuru RR, Brown FM,
Bruemmer D et al. 4. Comprehensive medical evaluation and
assessment of comorbidities: Standards of care in diabetes-2023.
Diabetes Care 2023, 46(Suppl 1):S49–S67.
5. Centers for Disease Control and Prevention. Diabetes type 1
and type 2 and adult vaccination. Available at: https://www.
cdc.gov/vaccines/
6. Goeijenbier M, van Sloten TT, Slobbe L, Mathieu C, van Genderen
P, Beyer WEP et al. Benefits of flu vaccination for persons with
diabetes mellitus: A review. Vaccine 2017, 35:5095–5101.
7. Smith SA, Poland GA. Use of influenza and pneumococcal
vaccines in people with diabetes. Diabetes Care 2000, 23:95
108
