Σακχαρώδης Διαβήτης και άσκηση
Είναι γνωστό ότι οι απαιτήσεις αλλά και οι δυνατότητες του σύγχρονου τρόπου ζωής έχουν οδηγήσει τους περισσότερους κατοίκους των ανεπτυγμένων χωρών σε «καθιστικό» πρότυπο καθημερινής δραστηριότητας. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα πολλές αρνητικές επιπτώσεις στη φυσική αλλά και στην πνευματική μας υγεία. Έτσι ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) εκδίδει οδηγίες για τη φυσική δραστηριότητα, οι οποίες αφορούν στο σύνολο του πληθυσμού, ειδικές ηλικιακές ομάδες και ασθενείς με χρόνια νοσήματα. Οι οδηγίες αυτές αναπροσαρμόζονται τακτικά καθώς έχουμε όλο και περισσότερα δεδομένα ότι η αύξηση της σωματικής δραστηριότητας, οποιασδήποτε έντασης και διάρκειας, ακόμη και όταν αυτή δε λαμβάνει τη μορφή της συστηματικής άσκησης, συμβάλλει στη διατήρηση της σωματικής και ψυχικής υγείας και είναι επιθυμητή. Στην καθημερινή ιατρική πράξη, οι οδηγίες σε ασθενείς με σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 (ΣΔ2) και σε άτομα με προδιάθεση για ανάπτυξη ΣΔ2 δίνουν έμφαση όχι μόνο στην προσαρμογή της διατροφής αλλά και στην ένταξη της φυσικής δραστηριότητας και άσκησης στην καθημερινότητά τους. Πρέπει όμως να θυμίσουμε ότι η άσκηση δεν είναι η απλή σωματική δραστηριότητα αλλά η προσχεδιασμένη, δομημένη και επαναλαμβανόμενη σωματική κίνηση με σκοπό τη βελτίωση ή τη διατήρηση μίας ή και περισσότερων συνιστωσών της φυσικής σωματικής ευεξίας (καρδιοαναπνευστική ευεξία, κατάσταση μυοσκελετικού, ευλυγισία-ευκαμψία) και διακρίνεται σε: Αεροβική άσκηση: η ρυθμική επαναλαμβανόμενη και συνεχής κίνηση των ίδιων μεγάλων μυϊκών ομάδων για 10 min. τουλάχιστον κάθε φορά. Επιτυγχάνεται αύξηση του καρδιακού ρυθμού στη μέτρια αεροβική άσκηση κατά
50-70% και στην έντονη κατά >70% (γρήγορο περπάτημα, ποδηλασία, χορός, κολύμβηση, αργό τρέξιμο-jogging κ.λπ. με διαβάθμιση της έντασής τους). Αναερόβια άσκηση (ασκήσεις αντίστασης): οι δραστηριότητες που χρησιμοποιούν τη μυϊκή δύναμη για τη μετακίνηση βάρους ή ασκούν μυϊκή αντίσταση έναντι ενός βάρους (άρση βαρών, ασκήσεις με μηχανήματα βάρους). Αφορά κατά το δυνατόν σε περισσότερες ομάδες μυών και επαναλήψεις 8-10 φορές.
Ποιο είναι το όφελος της άσκησης σε ασθενείς με ΣΔ;
Στους ασθενείς με ΣΔ1 η άσκηση συνιστάται όπως και για τον γενικό πληθυσμό για τη διατήρηση της φυσικής κατάστασης και όχι για τη βελτίωση του γλυκαιμικού ελέγχου. Στους ασθενείς με ΣΔ2 βελτιώνει τη ρύθμιση του σακχάρου, συνεπώς η άσκηση έχει θέση στη θεραπευτική αντιμετώπιση. Επιπλέον σε ασθενείς με προδιάθεση προλαμβάνει την εξέλιξη του προδιαβήτη σε ΣΔ2 και αυτό έχει δειχθεί ότι επιτυγχάνεται με μέτριας ή έντονης έντασης αερόβια άσκηση διάρκειας τουλάχιστον 30 min. την ημέρα (συνεχώς ή διακεκομμένα σε δεκάλεπτες ή δεκαπεντάλεπτες περιόδους), το λιγότερο 5 φορές την εβδομάδα. Τέλος, συμβάλλει στην πρόληψη της παχυσαρκίας και στην απώλεια σωματικού βάρους. Βελτιώνει τον έλεγχο των λιπιδίων και προφυλάσσει από τον καρδιαγγειακό κίνδυνο. Αυτά είναι οφέλη που επιδιώκουμε και στους ασθενείς με ΣΔ1 ιδιαίτερα καθώς αυτοί μεγαλώνουν ηλικιακά.
Πώς συμβάλλει η άσκηση στη ρύθμιση του σακχάρου σε ασθενείς με ΣΔ2;
Αυξάνει την κατανάλωση γλυκόζης και αυξάνει την ευαισθησία του μυός στην ινσουλίνη. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα την καλύτερη απόδοση της φαρμακευτικής αγωγής (δισκία ή ινσουλίνη).
Ποια είναι η επιθυμητή διάρκεια και ένταση άσκησης για να πετύχουμε τους στόχους μας;
Αερόβια άσκηση
- Συνιστάται άσκηση μέτριας έντασης τουλάχιστον 150 min. την εβδομάδα. Αντί αυτής μπορεί να γίνεται έντονη άσκηση διάρκειας 75-90 min. την εβδομάδα. Η άσκηση πρέπει να γίνεται τουλάχιστον 3 φορές την εβδομάδα, με μεσοδιαστήματα όχι πέρα των 2 ημερών χωρίς άσκηση. Η κατανομή μπορεί να είναι όπως βολεύει, ακόμη και 10 min. σε καθημερινή βάση
- Μεγαλύτερης διάρκειας άσκηση μπορεί να επιφέρει μεγαλύτερη μείωση της HbA1c. Αναερόβια άσκηση (αντιστάσεων, ενδυνάμωσης)
- Η αναερόβια άσκηση μπορεί να συμπληρώνει την αερόβια προσφέροντας επιπλέον οφέλη. Τα άτομα με διαβήτη πρέπει να ενθαρρύνονται (εφόσον δεν υπάρχουν αντενδείξεις) να εκτελούν ασκήσεις εκγύμνασης διαφόρων μυϊκών ομάδων 2-3 φορές την εβδομάδα. Το περπάτημα έχει θέση ως συστηματική άσκηση. Ο στόχος για τη διατήρηση της φυσικής υγείας είναι τα 10.000 βήματα την ημέρα (30 min.) και για την απώλεια σωματικού βάρους
τα 12.000-15.000 βήματα την ημέρα (60 min.). Σε μεγαλύτερες ηλικίες, η άσκηση πρέπει να στοχεύει πιο πολύ στη βελτίωση της κινητικότητας και της ισορροπίας και αυτονόητα λαμβάνουμε υπόψη τους περιορισμούς από το μυοσκελετικό σύστημα. Η φυσική δραστηριότητα είναι τόσο σημαντική ώστε ακόμη κι αν δεν μπορούμε να ακολουθήσουμε κάποιο πρόγραμμα συστηματικής άσκησης συνιστάται διακοπή της καθιστικής στάσης κάθε 30 min.
Πώς θα πρέπει να ξεκινήσει την άσκηση κάποιος που δεν ακολουθεί μέχρι τώρα κάποιο πρόγραμμα;
Χρήσιμο είναι να βρίσκουμε την άσκηση που μας αρέσει, να ξεκινάμε σταδιακά, να βάζουμε συγκεκριμένους στόχους και χρονοδιάγραμμα πότε θα τους πετύχουμε, να προγραμματίζουμε συγκεκριμένα μέχρι να γίνει συνήθειά μας, να βρούμε παρέα στην άσκησή μας (γίνεται πιο ευχάριστο, βοηθά στην τήρηση των δεσμεύσεων, κινητοποιεί ο ένας τον άλλον).
Σε κάθε περίπτωση, ο ασθενής πρέπει να ενημερώνει τον ιατρό του για το πρόγραμμα που θα ακολουθήσει ώστε να πάρει οδηγίες για προσαρμογή της φαρμακευτικής αγωγής που λαμβάνει. Επίσης με τη συμβουλή του ιατρού του θα προσαρμόσει το πρόγραμμα της άσκησης ανάλογα με τη γενική του φυσική κατάσταση και τυχόν επιπλοκές του ΣΔ.
Τι πρέπει να προσέξει ένας ασθενής με ΣΔ πριν την ένταξη σε πρόγραμμα συστηματικής άσκησης;
Οποιοδήποτε πρόγραμμα άσκησης πρέπει να αρχίζει σταδιακά, τόσο ως προς την ένταση, όσο και ως προς τη διάρκεια. Σε ασθενείς με ΣΔ2 πριν από την άσκηση ενδείκνυται η μέτρηση γλυκόζης αίματος και αν είναι χαμηλότερη από 100 mg/dl συνιστάται η λήψη υδατανθράκων. Σε ασθενείς που αντιμετωπίζονται με ινσουλίνη ή ινσουλινοεκκριτικά φάρμακα, η μείωση της γλυκόζης που επιφέρει η άσκηση μπορεί να οδηγήσει σε υπογλυκαιμία, κατά τη διάρκεια της άσκησης ή και αρκετό χρόνο μετά από αυτή και πρέπει να προσέχουμε για τυχόν εμφάνιση νυκτερινής υπογλυκαιμίας. Έτσι, μπορεί να χρειαστεί μείωση της ινσουλίνης ή των δισκίων που διεγείρουν την έκκριση ινσουλίνης κατά τις ημέρες της άσκησης. Σε κάθε περίπτωση, ο ασθενής πρέπει να ενημερώνει τον ιατρό του για το πρόγραμμα που θα ακολουθήσει ώστε να πάρει οδηγίες για προσαρμογή της φαρμακευτικής αγωγής που λαμβάνει. Επίσης με τη συμβουλή του ιατρού του θα προσαρμόσει το πρόγραμμα της άσκησης ανάλογα με τη γενική του φυσική κατάσταση και τυχόν επιπλοκές του ΣΔ.
Υπάρχουν ιδιαίτερες προφυλάξεις που πρέπει να λαμβάνονται και να γίνεται προσαρμογή του προγράμματος άσκησης κατόπιν συνεννόησης με τον θεράποντα ιατρό;
Για την προσαρμογή του προγράμματος άσκησης πρέπει να προηγείται ιατρική εκτίμηση σ’ ό,τι αφορά σε κινδύνους που
έχουν σχέση με το καρδιαγγειακό σύστημα, τη σοβαρή και μη ελεγχόμενη υπέρταση, την ύπαρξη σοβαρής νεφροπάθειας, την παρουσία αμφιβληστροειδοπάθειας (ιδιαίτερα παραγωγικής). Όταν υπάρχει παραγωγική αμφιβληστροειδοπάθεια πρέπει να αποφεύγονται ασκήσεις αντίστασης (π.χ. βάρη). Επίσης σε περιπτώσεις σοβαρής νευροπάθειας (περιφερική ή του αυτόνομου νευρικού συστήματος) και σοβαρής περιφερικής αρτηριοπάθειας χρειάζεται ιδιαίτερη μέριμνα για αποφυγή τραυματισμών.
Πότε πρέπει να γίνεται έλεγχος από καρδιολόγο;
Πριν από την ένταξη σε πρόγραμμα έντονης άσκησης πρέπει να γίνεται καρδιολογική εκτίμηση (δοκιμασία κόπωσης) σε ασθενείς με γνωστή καρδιαγγειακή νόσο, αθηρωματική νόσο των εγκεφαλικών αρτηριών, περιφερική αγγειοπάθεια, νευροπάθεια του αυτόνομου νευρικού συστήματος ή νεφρική ανεπάρκεια όπως και σε άτομα με διαβήτη με ηλικία μεγαλύτερη των 40 ετών. Έλεγχος με δοκιμασία κόπωσης πρέπει να προηγείται επίσης και όταν ο ασθενής έχει ηλικία μεταξύ 30 και 40 ετών και πάσχει από ΣΔ1 για περισσότερα από 15 έτη ή ΣΔ2 με διάρκεια νόσου μεγαλύτερη από 10 έτη και ταυτόχρονη παρουσία παραγόντων κινδύνου για στεφανιαία νόσο ή έχει επιπλοκές της νόσου (παρουσία παραγωγικής αμφιβληστροειδοπάθειας ή νεφροπάθειας με μικρολευκωματινουρία). Εάν η δοκιμασία κόπωσης είναι θετική πρέπει να γίνει η κατάλληλη αναπροσαρμογή στο πρόγραμμα άσκησης που θα συστηθεί. Αν το πρόγραμμα άσκησης είναι μέτριας έντασης συνιστάται δοκιμασία κόπωσης μόνο εάν υπάρχουν ενδείξεις ύπαρξης στεφανιαίας νόσου, καρδιακής ανεπάρκειας ή αρρυθμιών.
Τι πρέπει να κάνουμε με τους ασθενείς με ΣΔ1 οι οποίοι επιθυμούν να αθλούνται;
Πρέπει να τους ενθαρρύνουμε. Συνήθως το επιθυμούν και οι ίδιοι καθώς πρόκειται για άτομα νεαρής ηλικίας. Όπως είπαμε βέβαια η άσκηση έχει όλα τα πλεονεκτήματα που αφορούν στον γενικό πληθυσμό όμως δεν αποτελεί θεραπευτικό μέσο για τη ρύθμιση της γλυκόζης στο ΣΔ1. Συχνά μάλιστα οδηγεί σε διακυμάνσεις που πρέπει να προβλεφθούν και να δοθούν οι κατάλληλες οδηγίες για την αποφυγή τους. Η καλή εκπαίδευση του ασθενή και η συνεργασία του με τον ιατρό έχει μεγάλη σημασία σε αυτό. Σε καμιά περίπτωση όμως δεν πρέπει η επιπλέον αναγκαία, και από τις δύο πλευρές,
προσπάθεια να μας αναστείλει. Είναι άλλωστε γνωστό ότι πολλοί ασθενείς με ΣΔ1 ασχολούνται επιτυχημένα με τον πρωταθλητισμό χωρίς αυτό να είναι σε βάρος της υγείας τους.
Τι πρέπει να γνωρίζουν οι ασθενείς με ΣΔ1 για την αυξημένη σωματική δραστηριότητα, όχι μόνο ως συστηματική άσκηση αλλά και στην καθημερινή ζωή;
Η άσκηση πρέπει να αποφεύγεται όταν η γλυκόζη είναι υψηλή (> 250 mg/dl) ή και να αναβάλλεται, ιδιαίτερα όταν συνυπάρχει και κετονουρία. Αν το σάκχαρο είναι 90-130 πρέπει να λαμβάνονται υδατάνθρακες (15-30 γρ) πριν από την έναρξη της άσκησης και αν το σάκχαρο αίματος είναι χαμηλό (κάτω από 90) το διορθώνουμε πριν αρχίσουμε την άσκηση με λήψη υδατανθράκων. Σάκχαρο μεταξύ 130-180 είναι ιδανικό για να ξεκινήσει η άσκηση και αν είναι παρατεταμένη συνιστάται επανάληψη της λήψης υδατανθράκων (15-30 γρ υδατανθράκων ανά 30’ – 45’ αναλόγως της έντασης της άσκησης) και κατά τη διάρκεια της άσκησης. Χρήσιμο είναι να αποφεύγεται η άσκηση την ώρα που αναμένεται η αιχμή της δράσης της ινσουλίνης η οποία έχει προηγηθεί (δηλαδή το ταχύ ανάλογο να έχει προηγηθεί 2 ώρες πριν). Εάν η άσκηση είναι προγραμματισμένη, πρέπει να γίνεται μείωση της δόσης της προγευματικής ινσουλίνης όταν
αυτή προηγείται λιγότερο από 1,5 ώρα από την άσκηση πριν κατά 25 - 75% αναλόγως έντασης και διάρκειας της άσκησης και να μην γίνεται η ένεση στις περιοχές που βρίσκονται οι μύες που θα ασκηθούν. Υπάρχει πάντα ενδεχόμενο υπογλυκαιμίας κατά την άσκηση, επομένως πρέπει να έχουμε πάντα διαθέσιμη γλυκόζη ή ζάχαρη (15 γρ γλυκόζη σε ταμπλέτες, 3 κουταλάκια γλυκού ζάχαρης, ¾ χυμού ή σακχαρούχου αναψυκτικού, 1 κουτάλι σούπας μέλι) και ιδανικά αν έχουμε συνοδό να γνωρίζει το πρόβλημα και τον τρόπο αντιμετώπισης της υπογλυκαιμίας. Σύντομη αναερόβια άσκηση στην έναρξη της άσκησης ή εναλλαγή βραχείας διάρκειας έντονης άσκησης με αερόβια μπορεί να προλαμβάνει την υπογλυκαιμία. Μετά την άσκηση πρέπει να μετριέται το σάκχαρο και να θυμόμαστε ότι υπογλυκαιμία μπορεί να συμβεί και μετά από 6-18 ώρες. Για τον λόγο αυτό αν η άσκηση γίνεται απογευματινές ώρες μειώνουμε τις μονάδες ινσουλίνης πριν από τον ύπνο ή αν υπάρχει αντλία συνιστάται μείωση του νυχτερινού βασικού ρυθμού κατά 20%. Επίσης οι προγευματικές διορθώσεις στο γεύμα μετά την άσκηση μπορεί να χρειαστούν μείωση έως και 50%. Βασικά πρέπει να θυμόμαστε ότι η άσκηση μειώνει τις ανάγκες για ινσουλίνη, όμως σε καμιά περίπτωση δεν την αντικαθιστά. Μάλιστα αν ασκούμαστε χωρίς αρκετή ινσουλίνη, το σάκχαρο αίματος αυξάνεται.
