Διαβήτης και αλκοόλ: Επιτρέπεται η κατανάλωση οινοπνεύματος;

Επιτρέπεται η κατανάλωση οινοπνεύματος στα άτομα με σακχαρώδη διαβήτη;

Χρυσή Κολιάκη
Ειδική Παθολόγος, Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, Ακαδημαϊκή Υπότροφος Α΄ Προπαιδευτικής Παθολογικής Κλινικής και Διαβητολογικού Κέντρου, ΓΝΑ «Λαϊκό»

Η κατανάλωση οινοπνεύματος δεν απαγορεύεται καθολικά στα άτομα με σακχαρώδη διαβήτη, αλλά θα πρέπει να γίνεται αυστηρά με μέτρο και προσοχή, και μόνο από άτομα με καλή γλυκαιμική ρύθμιση, χωρίς ακραίες διακυμάνσεις των τιμών σακχάρου αίματος.

Όσον αφορά στην άμεση επίδραση του οινοπνεύματος στα επίπεδα γλυκόζης του αίματος, η μέτρια κατανάλωση μπορεί να οδηγήσει σε υπεργλυκαιμία και εκτροπή του γλυκαιμικού ελέγχου. Αντίθετα, η μεγάλη κατανάλωση οινοπνεύματος, ή ακόμη και η μέτρια υπό συγκεκριμένες συνθήκες (π.χ. με άδειο στομάχι ή με παράλληλη σωματική δραστηριότητα), μπορεί να προκαλέσει κλινικά σημαντική υπογλυκαιμία, ιδιαίτερα στα άτομα που λαμβάνουν ινσουλίνη. Η υπογλυκαιμία οφείλεται στη δοσοεξαρτώμενη ανασταλτική δράση της αιθανόλης στην ηπατική παραγωγή γλυκόζης από υποστρώματα όπως η γλυκερόλη, το γαλακτικό οξύ και τα αμινοξέα (ηπατική γλυκονεογένεση).

Εκτός από τις δυσμενείς γλυκαιμικές δράσεις, η κατανάλωση οινοπνεύματος επιβαρύνει πολλά συστήματα του οργανισμού, καθώς και αρκετούς καρδιομεταβολικούς παράγοντες κινδύνου. Ειδικότερα, έχει συσχετιστεί με αύξηση της αντίστασης των περιφερικών ιστών, ιδίως των σκελετικών μυών, στις μεταβολικές δράσεις της ινσουλίνης (ινσουλινοαντίσταση), με αύξηση των τριγλυκεριδίων του αίματος και με επιδείνωση μιας ενδεχομένως προϋπάρχουσας διαβητικής δυσλιπιδαιμίας. Επιπλέον, το οινόπνευμα έχει ενοχοποιηθεί για επεισόδια οξείας και χρόνιας παγκρεατίτιδας, καθώς και για δυσαπορρόφηση βιταμινών και άλλων μικροθρεπτικών στοιχείων.

Η κατανάλωση οινοπνεύματος μπορεί επίσης να αυξήσει τη συστολική και τη διαστολική αρτηριακή πίεση και να αλληλεπιδράσει αρνητικά με τα αντιυπερτασικά φάρμακα, γι’ αυτό χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή από τα άτομα που τα λαμβάνουν. Ο μηχανισμός που έχει ενοχοποιηθεί είναι η διέγερση του συμπαθητικού νευρικού συστήματος και η αύξηση της καρδιακής συχνότητας. Υπάρχει ακόμη κίνδυνος αλκοολικής κετοξέωσης, μιας κατάστασης επικίνδυνης για τη ζωή, ιδίως όταν η κατανάλωση συνδυάζεται με ελλιπή σίτιση και εμέτους.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το οινόπνευμα αποδίδει πολλές θερμίδες και αυξάνει τον κίνδυνο αύξησης του σωματικού βάρους. Από θερμιδικής άποψης, η κατανάλωση οινοπνεύματος μοιάζει περισσότερο με την κατανάλωση λίπους: 1 g αιθανόλης αποδίδει 7 θερμίδες (kcal), ενώ 1 g λίπους αποδίδει 9 θερμίδες και 1 g πρωτεΐνης ή υδατανθράκων 4 θερμίδες. Ενδεικτικά, ένα ποτήρι κρασί των 100 mL με 12 αλκοολικούς βαθμούς περιέχει περίπου 9,5 g αιθανόλης, δηλαδή αποδίδει περίπου 67 θερμίδες μόνο από το οινόπνευμα.

Παλαιότερα, επιδημιολογικά δεδομένα υποστήριζαν ότι η μέτρια κατανάλωση οινοπνεύματος είναι ευεργετική για την καρδιαγγειακή υγεία των ατόμων με ή χωρίς διαβήτη (καμπύλη σχήματος J). Ωστόσο, η σύγχρονη επιστημονική γνώση αντιμετωπίζει κριτικά τα δεδομένα αυτά και αναδεικνύει τις βλαβερές συνέπειες του οινοπνεύματος ακόμη και σε χαμηλά επίπεδα κατανάλωσης. Ο συνολικός καρδιαγγειακός κίνδυνος των ατόμων που καταναλώνουν χρονίως μέτριες προς υψηλές ποσότητες οινοπνεύματος είναι ιδιαίτερα αυξημένος, τόσο λόγω των δυσμενών δράσεων στην αρτηριακή πίεση και στα λιπίδια του αίματος, όσο και μέσω πολλών άλλων έμμεσων παθοφυσιολογικών μηχανισμών.

Πόσο οινόπνευμα επιτρέπεται

Σύμφωνα με τις επίσημες συστάσεις της Ελληνικής Διαβητολογικής Εταιρείας (ΕΔΕ), η μέγιστη επιτρεπόμενη ποσότητα οινοπνεύματος για τα άτομα με διαβήτη είναι μία μονάδα την ημέρα για τις γυναίκες και δύο μονάδες την ημέρα για τους άνδρες:

• Οι γυναίκες με σακχαρώδη διαβήτη μπορούν να καταναλώσουν έως 1 μονάδα οινοπνεύματος, π.χ. 1 ποτήρι κρασί των 150 mL.
• Οι άνδρες μπορούν να καταναλώσουν έως 2 μονάδες οινοπνεύματος, π.χ. 2 ποτήρια κρασί των 150 mL το καθένα.

Μία μονάδα οινοπνεύματος περιέχει 15 g αιθυλικής αλκοόλης και αντιστοιχεί σε 350 mL μπύρας, 150 mL κρασιού ή 45 mL ποτού υψηλής περιεκτικότητας σε οινόπνευμα.

Ποιοι δεν πρέπει να καταναλώνουν οινόπνευμα

Ορισμένες ομάδες ατόμων με διαβήτη θα πρέπει ιδανικά να μην καταναλώνουν καθόλου οινόπνευμα:

• Άτομα με κακή και ασταθή γλυκαιμική ρύθμιση, ιδίως με μεγάλη γλυκαιμική μεταβλητότητα
• Άτομα με ανεπαρκώς ρυθμισμένη υπέρταση υπό φαρμακευτική αγωγή
• Άτομα με υπερτριγλυκεριδαιμία, λόγω κινδύνου οξείας παγκρεατίτιδας
• Άτομα με συνυπάρχουσα ηπατοπάθεια, ιστορικό παγκρεατίτιδας ή νευροπάθεια
• Υπέρβαρα ή παχύσαρκα άτομα, λόγω των επιπλέον θερμίδων που αποδίδει το οινόπνευμα
• Άτομα που λαμβάνουν πολλά φάρμακα, λόγω κινδύνου αλληλεπιδράσεων από τον κοινό ηπατικό μεταβολισμό της αιθανόλης και ορισμένων φαρμάκων

Πρακτικές συμβουλές

• Το οινόπνευμα να καταναλώνεται με αργό ρυθμό και μαζί με φαγητό, όχι με άδειο στομάχι. Έτσι επιβραδύνεται η κένωση του στομάχου και η απορρόφηση του οινοπνεύματος, και προλαμβάνονται τα υπογλυκαιμικά επεισόδια, ιδίως στα άτομα που λαμβάνουν ινσουλίνη ή ινσουλινοεκκριτικά αντιδιαβητικά δισκία.
• Να αποφεύγονται όσο γίνεται τα λιπαρά συνοδευτικά snacks, που έχουν υψηλό θερμιδικό φορτίο και ευνοούν την αύξηση του σωματικού βάρους.
• Να προτιμώνται ποτά όπως το λευκό ξηρό κρασί, το τσίπουρο και το ουίσκι ή η βότκα με νερό ή χυμό λεμονιού. Να αποφεύγονται η μπύρα, τα cocktails, τα λικέρ και τα γλυκά κρασιά, που περιέχουν υδατάνθρακες και μπορεί να αυξήσουν το σάκχαρο.
• Το μέγεθος του ποτηριού εξαρτάται από το είδος του ποτού: για την μπύρα, που είναι το πιο «ελαφρύ» ποτό, ένα ποτήρι του νερού, για το κρασί ένα ποτήρι του κρασιού, και για τα ποτά με πολύ υψηλή περιεκτικότητα σε οινόπνευμα, όπως το ούζο, το τσίπουρο, το ουίσκι και η βότκα, πολύ μικρότερη ποσότητα (ένα σφηνάκι, περίπου 40 mL).
• Στα άτομα με σακχαρώδη διαβήτη τύπου 1 (ΣΔτ1) που χρησιμοποιούν αντλία συνεχούς υποδόριας έγχυσης ινσουλίνης, συνιστάται μείωση του βασικού ρυθμού κατά τις νυχτερινές ώρες μετά την κατανάλωση οινοπνεύματος κατά 20-50%, ανάλογα με την ποσότητα που καταναλώθηκε και με τυχόν σωματική δραστηριότητα που προηγήθηκε το ίδιο βράδυ, όπως χορός ή γρήγορο περπάτημα. Προτείνεται επίσης κάλυψη με bolus ινσουλίνης του 50% των υδατανθράκων του ποτού (για την μπύρα και τα ηδύποτα), κατανάλωση ενός μικρού γεύματος με υδατάνθρακες πριν από την έξοδο και μείωση κατά 50% του bolus στο γεύμα που προηγείται της κατανάλωσης οινοπνεύματος. Οι συστάσεις αυτές πρέπει να εξατομικεύονται ανάλογα με τα επίπεδα σακχάρου, το είδος του γεύματος που προηγήθηκε και τη δραστηριότητα κατά την έξοδο.
• Είναι προτιμότερο τέτοιες περιπτώσεις να συζητούνται με τον θεράποντα ιατρό, ώστε να επιτυγχάνεται το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα.
• Μετά από βραδινή έξοδο με κατανάλωση οινοπνεύματος, να μετριέται πάντα το σάκχαρο πριν από τον ύπνο. Αν είναι χαμηλό (περίπου 100 mg/dL), να καταναλώνεται ένα μικρό snack, π.χ. μία φρυγανιά με λίγο άπαχο τυρί. Παρότι συνιστάται το σάκχαρο πριν από τον ύπνο να είναι τουλάχιστον 140 mg/dL για ασφαλή ύπνο, ο κίνδυνος νυχτερινής υπογλυκαιμίας δεν μπορεί να αποκλειστεί. Η ποσότητα του οινοπνεύματος, το είδος του γεύματος και η δραστηριότητα που προηγήθηκαν παίζουν σημαντικό ρόλο.